Živa baština - časopis za filozofiju i gnozu br. 3.

ISSN 2303-8799 ISSN 2303-8802 (online)

Glavni i odgovorni urednik Amar Imamović

Sadržaj:

1. O suštini znanja

Pregled trećeg poglavlja djela Načela filozofije i metod realizma od Allame Tabatabaija i Morteze Motahharija 

Pregled sačinio Amar Imamović

2. Iz djela Naša filozofija

Sejjid Muhammed Bakir Es-Sadr, O znanju

3. Praktični irfan u tradicionalnim tekstovima

Uvodan razmatranja Hamza Halitović

Ibn Arebija, Poslanica o svjetlima

4 . El-Biruni pionir međureligijskog dijaloga

Safer Grbić, Al-Biruni i njegovo dijelo Kitab al-Hind između komparativnih religija i komparativnih filozofija

5. Novo čitanje i prijevod Mesnevije

Nihad Čamdžić: Komentar Nejname (2)

6.  Izbor iz lirike Feriduddina Attara - Pod sjenom srca

Hamza Halitović, Osnovne teme Attarovih gazela

7. Živa duhovna baština

Edin Urjan Kukavica, Oživljavanje duhovnoga viteštva

Contents:

1. Review of the third chapter of Principles of philosophy and method of realism by Allame Tabatabai and Mortada Motahhari

On the essence of Knowledge

Review by Amar Imamović

2. From the book Our Philosophy

Seyyid Muhammad Bakir as-Sadr, On Knowledge

3. Practical irfan in traditional texts

Hamza Halitović: Introduction

Ibn Arabi: The epistle on lights

4. Al-Biruni – A Pioneer of interreligious dialogue

Safer Grbić: Al-Biruni and his book Kitab al-Hind between comparative religions and comparative philosophies

5. New reading and translation of Masnavi

Nihad Čamdžić: A commentary of Nayname (2)

6. A selection of Fariduddin Attar’s lyric poems: Under the Heart’s Shadow

Hamza Halitović, The basic topics of Attar's gazels

7. Living spiritual heritage

Edin Urjan Kukavica: Revival of spiritual chivalry

الفهرست:

مراجعة المقالة الثّالثة من كتاب "أسس الفلسفة وَ المذهب الواقعيّ" للعلّامة الطّباطبائيّ و مرتضى مطهّريّ

عن جوهر العلم

تمّت المراجعة من قبل عمّار إماموفيتْش

من كتاب "فلسفتنا"

السّيد محمّد باقر الصّدر: عن العلم

العرفان العمليّ فِي النّصوص التّقليديّة

حمزة خالِتوفيتْش: الاعتبارات التّمهيديّة

ابن عربي: رسالة الأنوار

البيروني – رائد الحوار بين الدّيانات

صفر غْرْبيتْش: البيروني و مؤلّفه "كتاب الهند" بين الدّيانات المقارنة و الفلسفات المقارنة

قراءة جديدة و ترجمة مثنويّ

نهاد چامجيتْش: التّعليق على نینامه ۲

مختار من شعر فريدالدّين عطّار – تحت ظلّ القلب

حمزة خالِتوفيتْش: الموضوعات الأساسيّة لِغزل فريدالدّين العطّار

التراث المعنوي الحي

ادين عريان قوقاويتْسا: إحياء الفروسيّة الرّوحيّة

Oživljavanje duhovnoga viteštva

Je li deplasirano ili, možda, tendenciozno i pretenciozno u vremenu koje mnogi, i stručnjaci i laici svejednako, cijene lišenim svake moralnosti i etike u većini životnih domena, govoriti i pisati o duhovnosti, odnosno onom dijelu duhovne stvarnosti koji se u islamu naziva futuvvetom ili dževanmardijem, a što bi se na nama razumljive jezike moglo prevesti kao duhovna mladost ili duhovno viteštvo? 

Je li besmisleno i uzaludno u vremenu materijalnih težnji i stremljenja te trke za stabiliziranjem finansijske sigurnosti, s jedne strane, i naklanjanja izvanjskom i površnom, s druge strane, mlade ljude, prije svih buduće roditelje, pozivati da slijede neka drevna pravila unutarnje pouzdanosti i uvjerenosti? 

I, je li, na kraju, i drsko i bezobrazno ljude uvjeravati da “nije zlato ono što sija” nego da je materijalno zlato dragocjeno samo zato što je rijetko, a da je pravo blago zlatno srce, duša i duh koji su u stanju osnovnim alhemičarskim postupkom svako olovo Ovoga svijeta premetnuti u zlato Budućeg? 

Smatramo da nije, naprotiv. Ako ikada postoji potreba za pozivanjem na činjenje dobra, upravo je onda kada se dobro sebi i drugim čini na razini incidenta, a pozivati da se uzdržava od zla najpotrebnije kada je činjenje zla gotovo način življenja i socijalni / sociološki trend. Nadalje, naročito je bitno posebnu pažnju posvetiti mladim ljudima kako onim pred brakom tako i mladim roditeljima
koji odgajaju generaciju kojoj će, prirodno, u nasljedstvo biti ostavljena i vjera i zmelja.

Osnovne teme Attarovih gazela

Na Attarove gazele se u prošlosti nije osvrtala tolika pažnja u akademskim krugovima na Zapadu. Postoji više razloga za to, jedan od njih je i to što postoji veliki broj izvanrednih pjesnika koji su stvarali na perzijskom jeziku. Tako su se istraživači uglavnom osvrtali na najreprezentativnije predstavnike jednog poetskog žanra ne uzimajući u obzir ostale velikane koji su također pisali poeziju u istom stilu. S druge strane, značaj i ljepota Attarovih mesnevija je na neki način zasjenila njegovu liriku tako da osim onih rijetkih koji se bave historijom perzijske književnosti slabo ko i zna da je on također autor više od osam stotina gazela koji svojom ljepotom i značajem ne zaostaju za gazelima ostalih velikana perzijske književnosti. Tematski sadržaj Attarovih gazela je kao što smo naglasili u prethodnim tekstovima veoma raznolik, no ipak ćemo ovdje pokušati ukratko objasniti nekoliko glavnih tema koje se mogu sresti u Attarovom Divanu.

Komentar Najname (2)

Budući da Mesnevija Dželaudina Rumija u sebi obujmljuje sav sukus osebujna islamska nauka i univerzalne ljudske mudrosti, ona od čitaoca za razumijevanje i shvatanje njena smisla, metafora, simbolike i aluzija zahtijeva stanovitu upućenost u različite aspekte i dimenzije tradicionalnih islamskih znanosti i tesavufa, zatim poznavanje društveno-kulturološkog miljea islamskog svijeta 13. stoljeća kao i duboko ukorijenjenih znanosti, vještina i zanata tog vremena. S druge strane, budući da se veliki dio prefinjenih i tankoćutnih sadržaja Mesnevije naslanja na lična duhovna iskustva hazreti Mevlane, shvatanje i razumijevanje tih sadržaja za osobe koje nisu postigle srčano jedinstvo s autorom i ostvarile duhovnu empatiju i suživljenje s njim, teško da mogu biti shvatljive u svim svojim značenjskim dubinama. No, i pored toga, Mesnevija iz nepreglednih dubina svojih značenja svakome čovjeku, saglasno njegovom duhovnom i intelektualnom stepenu, nudi i otkriva pregršt vrijednih bisera i dragulja koji se poput negina, dragog kamena, nižu na kruni njegova uma i srca ostavljajući trajni trag na njegovom biću. U namjeri da bar dijelom približimo našim čitateljima neka značenja Mesnevije i na taj način im pomognemo boljem razumijevanju islamske duhovnosti i učenja vjere islama, nastavljamo sa komentarom stihova Najname, koja je, kao što smo kazali, srž Mesnevije i sukus cijelog Mevlaninog vjerovanja.

Al-Biruni i njegovo dijelo Kitab al-Hind između komparativnih religija i komparativnih filozofija

Djelo Kitab Al-Hind, iz prve ruke, ostalo je izvor za sve što je kasnije napisano o religiji i filozofiji Indije.

Al-Biruni (351–426), za razliku od pređašnjih autora koji su znanstveno proučavali „Bhārat Ganarājya-u“, u svojemu djelu nije pokazivao pretenzije za ukazivanje na slabosti hinduističkog učenja, nego je nastojao doprinijeti priznavanju hindusa, te razvoju znanstvene zajednice između hindusa i muslimana. Stoga, u ovomu radu govoriti ćemo o hipotezi koja se ogleda o pionirskome radu priznavanja hinduističkih teoloških i filozofskih učenja kroz Al-Birunijev dolazak u zemlju Hinda, Al-Birunijevo djelo između komparativnih religija i komparativnih filozofija, Al-Birunijevu interpretaciju hinduizma kao fiktivne monoteističke teologije, te pregled filozofije hinduizma kao pitanje komparativnih filozofija u kojima će biti govora o nekim pitanjima komparativnih filozofija kojima se pozabavio Al-Biruni u prvih osam, odnosno, jedanaest od osamdeset poglavlja.

Poslanica o svjetlima

Duhovno putovanje i uzdizanje među najvažnijim su temama za islamsku duhovnost. Kroz historiju islamske misli mnogi su učenjaci duhovno putovanje opisivali na različite načine. Najčešće se ono razumijevalo kao čovjekov prolazak kroz različita duhovna stanja (hal) i postaje (mekam) sve dok se ne dostigne najuzvišeniji cilj tragaoca, a to je gubljenje svoje individualnosti u Bogu Uzvišenom (visal). Unutar tesavvufske baštine razvio se poseban interes za opis duhovnih postaja i stanja kroz koje prolazi duhovni putnik (salik). Stoga se u literaturi ranih sufija mogu naći opisi mekama. Mada u literaturi ranih sufija često susrećemo različite tvrdnje o opisu i broju duhovnih postaja, kod Halladža ih je četrdeset, kod Abdullaha Ensaraija sto, dok kod Ebu Nasra Sarradža susrećemo sedam mekama.

Duhovnim putovanjem, njegovim postajama i stanjima bavi se i Ibn Arebijeva poslanica čiji je puni naslov: "Risalat ul-enwar fi-ma yumnah sahib-ul-khalwah min-el-esrar" (Poslanica o svjetlima u tajnama darovanim ljudima osamljivanja), a napisana je u Konji 1205. godine. Ona je jedno od najpoznatijih Ibn Arebijevih djela. Doživjela je mnogo izdanja na arapskom jeziku, a također je prevedena i objavljena na većinu ostalih jezika kojima govore muslimani.

Od zapadnih jezika provođena i objavljivana na francuskom, španskom i engleskom jeziku. Ovu poslanicu je Ibn Arebi napisao kao odgovor svom neimenovanom prijatelju koji je od njega zatražio pojašnjenje duhovnog putovanja i uzdizanja. Na samom početku ove poslanice srećemo sljedeće Ibn Arebijeve riječi: “Znaj da otkada je Allah stvorio ljudska bića i izveo ih iz nepostojanja u postojanje, ona nisu prestala biti putnici.” Na ovaj način Ibn Arebi definira čovjeka kao putnika u ontološkom smislu, kao biće koje se seli od postaje do postaje i prolazi kroz oblasti u oblastima na svom putovanju od iskonske vječnosti (ezel) do buduće vječnosti (ebed). Čovjek na tom putu prolazi kroz sljedećih šest oblasti: 1. Pra-iskon, 2. Ovaj svijet, 3. Međusvijet, 4. Zemlja proživljenja, 5. Džennet ili Džehennem, 6. Pješčana dina izvan Dženneta.

O znanju

U nastavku donosimo sedmo poglavlje knjige Naša filozofija od cijenjenog filozofa Sejjida Muhammeda Bakira Es-Sadra a koju je objavila Fondacija “Baština duhovnosti” 2013. godine. Kao što je urednik knjige i rekao u njenom uvodu ovo djelo je nastalo kao potreba vremena u kojem je živo autor i nastojanju da se ponudi dostatan odgovor na tada sve jaču propagandu i uticaj koje je marksističko učenje ostavljalo na naučne krugove i mladež. Iako su povodi pisanja ove knjige bili definisani svojim vremenom odnosno ideologijom koja danas predstavlja historiju ali univerzalnost tema kojima se ona bavi prevazili svoje vrijeme.

Kroz historiji ljudske misli dva osnova filozofska toka su kroz razne oblike bili sučeljeni. To je učenje po kojem je cjelokupna zbilja ograničena na materiju i ono učenje koje dokazuje postojanje i viših nematerijalnih zbilja od kojih je i znanje.

Najvažnije filozofsko pitanje u vezi sa znanjem jeste pitanje oblikovanja znanja u takvu filozofsku formu koja će otkriti njegovu zbilju i suštinu i pokazati da li se radi o materijalnom fenomenu prisutnom u materiji kada ona dosegne određenu razinu razvoja, usavršavanja i upotpunjenja, kako to tvrde materijalisti, ili se, pak, radi o fenomenu koji je lišen svake materijalnosti i, skupa sa svojim manifestacijama, podržan određenom vrstom egzistencije, kako ga se filozofski shvata u metafizici. Budući da je marksizam po svojoj prirodi materijalistička škola, on, naravno, naglašava materijalističku sliku o mislima i znanju.

Pregled trećeg poglavlja djela "Načela filozofije i metod realizma" od Allame Tabatabaija i Morteze Motahharija

Ono što je zasigurno u mnogome obilježilo dvadeseto stoljeće jeste raširenost materijalističkog učenja, kako u njegovom filozofskom obliku, tako i u njegovoj primjeni na društvena uređenja. Materijalističko učenje kao cijelovito osmišljeno filozofsko zdanje svoje korijene vuče tek iz osamnaestog stoljeća.

Allame Tabatabai, mislilac i filozof bez premca u dvadesetom stoljeću, čija je duša protkana božanskom mišlju, suočen s navalo materijalističkog učenja i strahom zbog njegovog sve većeg utjecaja u Iranu, pa čak i na vjerske naučne centre, prihvata se velikog i zahvalnoga djela – tumačenja i osporavanja ispravnosti ovog učenja. S tim u vezi on okuplja oko sebe odabranije učenike s kojima tokom nekoliko godina, sedmično dvije noći, analizira materijalistička učenja, iznosi njegove slabosti i nudi zadovoljavajuće odgovore. Kako je vrijeme prolazilo, javljala se sve veća zainteresiranost za njihov rad, tako da se na kraju rodila misao za štampanje i publiciranje njih istraživanja i zaključaka. Veliki mislilac Morteza Motahhari, koji je sudjelovao u ovim okupljanjima kao istaknutiji učenik Allame Tabatabaia, radi lakšeg razumijevanja ovih rasprava vođenih na visokoj akademskoj razini, odlučuje napisati komentar samih predavanja i time se približiti što većem broju čitalaca i interesenata za ovu tematiku. Uz Božiju pomoć, na kraju je to pregnuće poprimilo oblik šest knjiga u četrnaest poglavlja.

Prva zamisao ovog istraživačkog pregnuća bila je ta da se ponudi odgovarajući odgovor na učenje dijalektičkog materijalizma, koje je tada bilo u ekspanziji, ali njegova vrijednost nije ograničena tim prvotnim ciljem. Budući da su u ovom djelu izneseni opći stavovi onih koji prihvataju zbilje iznad materije (nasuprot materijalistima), a pogotovo stavovi islamske filozofije koja je i najdalje otišla u svom promišljanju, ono nadilazi svoj prvotni ograničeni cilj i poprima mnogo širu konotaciju. U prvom poglavlju ovog djela obrađuje se sama pojava filozofije i nude se odgovori na pitanja šta je uopće filozofija, čime se ona bavi, šta su njeni ciljevi i razni pristupi filozofiji.

Drugo poglavlje obilježeno je pitanjem ispravnosti filozofa ili sofista, sukob koji se javlja još od samih početaka pisane ljudske misli u staroj Grčkoj, ili, drugim riječima, sukob između realista i idealista.

Treće poglavlje, ujedno i poglavlje na koje će biti fokusirana naša pažnja u nastavku, bavi se pitanjem znanja i činom percepcije.

Izvornik djela, kao što je navedeno, koncipiran je tako da osnovu teksta čine zapažanja i mišljenja Allame Tabatabaija, koje u drugom dijelu komentira Moreteze Motahharija.

Mi ćemo, iznoseći kratak pregled ovog poglavlja, izbjeći razgraničenost izvornika i ponuditi cjelovitu sliku, odnosno spojenu sliku i autora i komentatora.